NERON İLE AGRİPİNA

Coşkun Büktel

(Nisan 2006'da yazılmış olan bu yazı, daha önce, www.tiyatronline.com  ve www.tiyatrofanzini.com

sitelerinde yayınlanmıştır.)

Tarık Günersel’in yazdığı “Neron ile Agripina”yı Cihangir’deki Arama Tiyatrosu’nda seyrettim. Günersel, oyunu, Neron ile annesi Agripina arasında geçen politik egemenlik mücadelesi ve onun kanlı biten sonu üzerine kurmuş. Tarık Günersel, bu kanlı ve canhıraş konudan, kendi tiyatral  kimliğinin ve üslûbunun yansıması olan yalın, ekonomik, kolay anlaşılır ve yer yer esprili bir “piyes” üretmiş. (“Piyes”, Günersel’in tercih ettiği tanım.) Anlatıldığına göre, Günersel’in 30 sayfalık metni, prova sürecinde 90 sayfaya çıkmış. Günersel, provalar sırasında ekipten aldığı önerileri değerlendirerek piyesi “geliştirmiş”. Özkan Schulze, zaten büyük bölümünü prova sürecinde birlikte ürettikleri bu rafine metni, kuş kondurmaya kalkmadan, severek, sadakatle ve aynı yalınlıkla, metne hizmet ederek, yönetmiş.

Günersel’i tiyatroya çok uygun, trajik bir konu keşfettiği için tebrik ediyorum. Ama bu trajik konuya, kahkahayı değil tebessümü yeğleyen bir mizah ve kısa kısa sahnelerden oluşmuş epizodik/belgesel bir yöntemle yaklaşmış olmasını, pek de isabetli  bir tercih saymadım. Kanımca, bu tercih, konunun trajik potansiyelinin tümüyle sömürülmesini engellemiş. Gerçi aynı zamanda duygu sömürüsüne dayanan canhıraş bir melodramın ortaya çıkmasını da engellemiş. Olayların  grafik denebilecek soğukkanlı bir mizahla ve mesafeli, nesnel bir tavırla (adeta) “rapor edilmesi”, seyircinin yalnızca zihnine hitap eden ama yüreğine işlemeyen, bir Günersel metni ortaya çıkarmış. Bu tarzı özellikle tercih edebilecek okurlar ve seyirciler de bulunabilir. Ama ben, kendi payıma, melodram tehlikesi taşıyan zor  yöntemin tercih edilerek, (konunun daha sürekli, daha derin, daha etkileyici sahnelerle dışa vurulduğu) okurların ve seyircilerin yüreğini titretecek, daha dramatik, daha tutkulu bir oyun yaratılmasını tercih ederdim.

Bu arada, ekipten Günersel’e gelen önerilerin, oyunu sayfa sayısı bakımından geliştirirken, inandırıcılık bakımından geliştirmediği kanısında olduğumu da belirtmeliyim. Günersel, örneğin, Seneca’nın rolünü, Özkan Schulze’nin önerisiyle, artırdığını söylüyor. Bunun, oyunun ekseninde nasıl bir sakatlığa yol açtığını aşağıda anlatacağım. 

Günersel’in metni, akla doğal olarak, 1938’de Albert Camus tarafından yazılmış ve bir başka Roma imparatorunun canlandırıldığı, “Caligula” adlı oyunu getiriyor. Camus’nün bu oyununda, varoluşçu felsefenin bireyci yaklaşımına uygun olarak, (kız kardeşi ve sevgilisi) Drusilla’yı kaybetmesinden sonra çektiği acıdan kurtulmak ve özgür olmak çabası içindeki  Caligula’nın nihilizme saplanması anlatılmaktaydı. Caligula, tanrı rolüne soyunuyor, kendini tüm insani değer ve kabullerden bağımsız kılarak, bir tanrı gibi imkânsızı arıyor ve arayışını, elindeki iktidar gücü sayesinde, mantıksal son noktasına kadar götürebiliyor ve o noktada en kanlı absürdden ve hiçlikten başka şey bulamıyordu.

Günersel’in oyununda ise, iktidarı istemeyen sanatçı yaradılışlı Neron’un (annesi Agripina’nın çabası ve dayatmasıyla) iktidara gelmesi ve önce annesi tarafından yönetilerek sanatçı yaratılışına ters düşen kitlesel ölüm kararlarına imza atması ve daha sonra iktidar virüsüyle (veya iktidarda işlemek zorunda kaldığı günahların etkisiyle veya eski kölesi yeni danışmanı Anicetus’un telkinleriyle) dönüşüm geçirmesi ve iktidarını (veya canını) annesinden korumak amacıyla annesini öldürtmesi ve (absürdün o eşiğini bir kez aştıktan sonra) tüm insani değerlerini kaybederek bir canavar haline gelmesi anlatılıyor.

Arama Tiyatrosu’nun

özel tiyatrolarımız arasındaki konumu

Günersel’in oyununu iki ayrı kritere göre değerlendirmek mümkün. Günümüz Türk tiyatrosunun ortalama düzeyine göre veya Camus’nün oyunu “Caligula”nın düzeyine göre... İlk kritere göre değerlendirdiğimizde, “Neron ile Agripina”yı günümüzün çölleşmiş tiyatro ortamında bir vaha sayabiliriz.

Çünkü günümüz Türk tiyatrosu denen kültür çölünde (özellikle, her türde oyun sahneleme olanağına sahip ödenekli tiyatroları hariç tutarsak) üç eğilimin egemen olduğunu görüyoruz:

Birincisi: Ne yapıp yapıp seyirciyi getirmeyi ve bilet satmayı amaçlayan ticari eğilim. Bu eğilimin sahipleri, genellikle (dans adı altında dans bilmeyen insanların yaptığı basit el kol hareketlerinden oluşan ilkel bir koreografi ve müzik katkılı) en sulu komedileri tercih ediyorlar. Ama bu da yetmiyor. Seyircilerin televizyondan “bir şekilde” tanıdığı meşhur insanları sahneye çıkarmaları da gerekiyor. O meşhur insanların oyuncu olmaları şart olmadığı gibi, oyunculuk  yeteneğine sahip olmaları da şart olmuyor. Önemli olan, onların adlarını, oltanın ucuna yem koyar gibi, afişe koyabilmek. Anlaşılacağı üzere, tiyatral olma iddiası taşımayan bu eğilimi “konumuz dışı” sayabiliriz. Tıpkı tek kişilik, ticari, stand up gösterilerini de konu dışı saydığımız gibi.

İkincisi: Ne yapıp yapıp tiyatro yapmayı amaçlayan amatör eğilim. Çoğu zaman iyi niyetlerinden başka gösterecek hiçbir şeyleri bulunmuyor.

Üçüncüsü: Yenilikçilik iddiası taşıyan ama çoğu zaman, ne yaptığını, ne anlattığını kendileri de bilmeyen yeteneksiz ve muhteris insanların “sözde entelektüel”, aslında asparagas eğilimi. Bu eğilimin sahipleri, tiyatro adına yaptıkları asparagas “işlerle” çoğu zaman, kendilerinden başka kimseyi kandıramadıklarından üç beş kişiye oynuyorlar. Bu seyircisizlik haline katlanmaları iki türlü destekle mümkün olabiliyor: Halkın kendilerini “anlamayışından” duydukları gurur sayesinde  kendilerini seçkin hissetmenin “manevi” desteği ve aynı gururu paylaşan bazı ahbap çavuşlarca ayarlanan sponsorların veya bakanlığın “maddi” desteği... Açıkça itiraf etmeseler bile, derhal anlaşılacağı üzere, bu üçüncü eğilimin sahipleri, halka (yani seyirciye) dayanarak tiyatro yapmak yerine, sponsorlara veya bakanlığa dayanarak tiyatro yapıyor.

Arama Tiyatrosu’nun, Tarık Günersel metninden çıkardığı “Neron ile Agripina” prodüksiyonu, insanların dışarıdan bakınca,  derhal o üçüncü kategoriye dahil ettiği bir oyun. Çünkü Arama Tiyatrosu da, o üçüncü kategorideki tiyatrolar gibi dar kadrolu, onlar gibi dar salonlu, onlar gibi alaturkadan uzak ve (en azından Günersel’in ağzından) seçkinci olduğunu açıkça ilan eden bir topluluk. Bu nedenle, asparagasçıların günahlarına katılmadıkları halde (yani ne yaptığını bilen ve anlatabilen bir tiyatro oldukları halde) ne yazık ki, ilk bakışta veya kaba bir bakışla, onlara benzemeleri yüzünden; o asparagas kategorinin günahlarının bedelini ödemekten kurtulamıyorlar. Seyirci, o üçüncü kategori hakkında kararını çoktan verdiği ve o kategoriye soktuğu tiyatrolara güvenmediği için, kurunun yanında yaş da yanıyor ve Arama Tiyatrosu’nun “Neron ile Agripina”sı, ne yazık ki, o kategorideki asparagas tiyatroların kaderini paylaşarak, seyirci ilgisinden yoksun kalıyor.

Oysa “Neron ile Agripina”nın yönetmeni Özkan Schulze, oluşumuna katkıda bulunduğu metnin, kadronun ve sahnenin imkânlarını (ya da imkânsızlıklarını) en uygun biçimde kullanmanın bugünlerde çok ender rastlanır bir örneğini sunuyor. Çabasını ve zekâsını, kendi yönetmenliğini “gösterecek” farklı ve çarpıcı, asparagas mizansenler bulmaya yoğunlaştırmak yerine, metnin gerektirdiği mizansenleri elindeki imkânlarla gerçekleştirmenin çaresini bulmaya yoğunlaştırıyor. Bu tavır, bugünlerde, moda olan yönetmen tavrı değildir. Bugünün egemen (asparagas) tiyatro anlayışında, bir yönetmenin oyunu göstermesi değil, “kendini” göstermesi modadır. Tüm ekibin, (seyircinin sahnede görmeyi umduğu) metne hizmet etmesi değil; metnin ve tüm ekibin yönetmen egosuna hizmet etmesi modadır. Ülkemizde tiyatro bu nedenle moda değildir.

Benim “kendini göstermek” diye tanımladığım bu yönetmen tavrı, aslında Stanislavski’nin yüz yıl kadar önce, “tiyatroda kendini sevmek” diye suçladığı tavırdır. Bu egoist tavır, günümüzde, yalnızca tiyatro alanında değil, örneğin, politika ve yerel yönetimler alanında da modadır. Bugünlerde, örneğin, pek çok beldenin belediye  başkanı, belediye olanaklarını, beldenin refahını artırmak için kullanmak yerine, genellikle, “kendileri” için (kendilerini “gösterecek”, halka yaramaktan çok, kendi reklamlarına yarayacak etkinlikler için) kullanıyorlar. Beldeye (çıplak gözle görünmese bile) halkın hayatını kolaylaştıracak yaygın altyapı hizmetleri sunmak yerine, beldenin herkesçe gezilen, belirli bazı popüler noktalarına aşırı ilgi göstermeyi tercih ediyorlar. O noktalarda, en fazla birkaç yıl önce döşenen kaldırım taşlarını söküp yenilemek, bazı sokakları trafiğe kapatarak boyayıp süslemek ve  özel biçimde ışıklandırmak gibi, kolay görünen, çabuk fark edilen, çarpıcı (ama bir o kadar da halkın acil ihtiyaçlarına cevap vermekten uzak) suni uygulamalarla, halkın gözünü boyayarak, halkın gözünde adlarını marka haline getirmeye ve gelecek seçimleri garanti etmeye çalışıyorlar. Günümüzde moda (ya da salgın) olan asparagas yönetmen tiyatrosu da, bu tavrın tiyatrodaki olumsuz yansımasından başka bir şey değildir.

“Neron ile Agripina”nın yönetmeni Özkan Schulze, metnin oluşumuna katkıda bulunduğu için olsa gerek, bu asparagas salgınından uzak kalabilmeyi ve metne hizmet etmeyi içine sindirebilmiş. Sırf bu nedenle bile, yaptığı prodüksiyonu daha çok beğenmeyi, hakkında daha heyecanlı bir yazı yazabilmeyi çok isterdim. Ama ne yazık ki, kendim  oyundan sıkılmadığım ve oyunda zamanımı iyi değerlendirdiğimi düşündüğüm halde, okurların tümü için aynı sonucu garanti edebileceğimi düşünmüyorum. Yine de, okurların, kendi takdirleriyle bu oyunu yakalayabilmesini (oyun çok yakında kalkıyor ve bir daha ne zaman sahnelenir ya da sahnelenir mi belli değil) ve beğenmesini çok isterdim. (Güncelleme: Oyun ne yazık ki kalktı.)

“Ne yaptığını bilmeyen” sözde entelektüel tiyatrocuların oluşturduğu asparagas kategoride birçok tiyatronun son on yılda ortaya çıkıp çok kısa (veya kısa) sürede battıklarını ve kimse tarafından hatırlanmadıklarını hatırlarsak, Arama Tiyatrosu’nun ne kadar zor bir işe soyunduğunu daha iyi fark ederiz. Umarım, Arama Tiyatrosu’nun sanatçıları, hak ederek “batanların” (asparagasçıların) seyirci üzerinde yarattığı olumsuz izlenimin ve batmalarıyla yarattıkları dibe çekme etkisinin bedelini, haksız biçimde “batmak” kadar ağır bir sonuçla ödemek zorunda kalmazlar. “Batıklar” (ne  de olsa birer transatlantik kadar büyük olmadıkları için) çok büyük bir dibe çekme gücü yaratamadılar. Ama batmalarından önceki faaliyet dönemleri boyunca edebiyat ve tiyatro dergileri tarafından büyük ölçüde desteklendikleri için, seyirciyi salonlara çekmeyi başaramasalar da, batmalarından sonra, geride radyasyon kalıntısına benzer zararlı bir gelenek (asparagas gelenek) bırakmayı başarabildiler. Bu zararlı gelenek onların batmasından sonra da, “henüz” batmamış olan asparagas tiyatrolar tarafından hâlâ devam ettiriliyor ve Arama Tiyatrosu’nun seyirciye ulaşma çabası, ne yazık ki, bu zararlı gelenekten çok olumsuz etkileniyor.

“Neron ile Agripina”nın

“Caligula” karşısındaki konumu

Arama Tiyatrosu’nca sahnelenen Günersel oyununu, tiyatro piyasamız baz alındığında niçin vaha saymamız gerektiğini açıkladıktan sonra, Camus’nün “Caligula”sı baz alındığında niçin yetersiz saymak zorunda kaldığımızı da açıklayalım:

Camus’nün oyunu derin ve felsefi bir oyundur. Oyundaki tüm öğeler (karakterler, konuşmalar, olaylar, mizansenler) tarihe uygun olmaktan çok, ilk bölümde özetlediğimiz felsefi amaca uygun olarak düzenlenmiştir. O nedenle, oyunun dramatik yapısı sağlam, bütüncül, tutarlıdır.

Günersel’in oyunu, parçalı ve dağınık bir yapıya sahip. 30 sayfalık ilk versiyon belki bu denli dağınık değildi. O ilk versiyonda, belki de, yalnızca, Neron’un ince ve sanatsever kişiliği anlatılıyor, bu sanatsever kişiliğin, iktidara geldikten sonra, önce annesinin ve daha sonra eski kölesi (yeni danışmanı) Anicetus’un etkisi altına girmesi ve annesini öldürme noktasına gelmesi anlatılıyordu. Çünkü, oyunu izlenmeye değer kılan asal konu, bizim seyrettiğimiz son versiyonda bile, hâlâ, budur.

Ama eğer konu buysa, bu konuda Seneca’nın fazla rolü olamaz. Seneca, bilgelik ve sağduyunun temsilcisi olarak, Neron’un sanatsever ve insancıl gençlik döneminde etkili olmuş olabilir ancak. Ama konuyu asıl belirleyen, finale ulaştıran şey, Seneca’nın varlığı ve etkisi değil, eski köle ve yeni danışman Anicetus’un varlığı ve etkisi... (Günersel’in sevdiği sözcükle) “piyes” bir yazar tarafından, yalnızca konunun ve inandırıcılığın gerekleri göz önünde tutularak yazılsaydı, sanırız, Anicetus’un rolü, Seneca’nın rolünden çok daha ağırlıklı olacaktı. Anicetus, “Othello”daki Iago’nun ağırlığını taşıyacaktı. Ama, piyes, tek başına bir yazar tarafından değil de, tiyatrocu bir ekibin de katkısıyla yazıldığında, ekibin yapısı ve ihtiyaçları, piyesin inandırıcılığının bile önüne geçebiliyor. Yani kolektif çalışmanın olumlu etkisi olabileceği gibi, olumsuz etkileri de olabiliyor.

Tarık Günersel, kendisinin oynamakta olduğu Seneca rolünü, Schulze’nin önerisine uyarak, artırmakta sakınca görmeyince, oyun daldan dala sıçrayıp asıl doğrultusunu sıklıkla yitirebiliyor. Evet, Günersel, şairlik tecrübesinden ve dil işçiliğinden gelen rahatlıkla, bir tek “fazla” hecenin bile bulunmadığı rafine bir tiyatro dili yaratabilme iddiasında başarılı olmuş. Ama birçok “fazla” konuşma ve “fazla” sahne yazmaktan kaçınamamış. Bu (Günersel’in deyimiyle) “fazlalıklar” daha çok, Seneca’nın bulunduğu sahnelerde yer alıyor ve toplam olarak bakıldığında epey yekûn tutuyor. Bazı örnekler verelim: 

AGRIPINA     Diş mi taktırdınız?

SENECA       Fildişi.

AGRIPINA     Yeni moda.

SENECA       Olumlu ama. 

AGRIPINA     Filler açısından değil.

                 Ama herkesi birden memnun etmek zor.

                                               ***

NERON          Elsiz biri daha iyi alkışlar. Sahi, kaç elim var?

SENECA         İki.

NERON          Biri kesilse kaç elim kalır?

SENECA         Bir.

NERON          Peki o da kesilse? O zaman kaç elim kalır?

SENECA         Eliniz kalmaz ki.

NERON          İşte o olmayan eller!..

                   Bir sayı gerekmez mi onu ifade için?

SENECA         Sayılar saymakla ilgilidir.

                   Olan şeyler sayılabilir.

                   Olmayan bir şey için neden sayı olsun ki?

                   Bizde öyle bir sayı yok.

NERON         Peki ya dünyada?

SENECA        Yok. Olsa bizde de olurdu.

NERON         Tuhaf bir eksiklik. Saçma.

                       ***

AGRIPINA        (...) Diş temizliği için ne kullanıyorsun?

OCTAVIA         Ponza taşı.

AGRIPINA        Boynuz tozu kullan.

                       ***

OCTAVIA       Ay ne hoş! Ben böbrek falına baktırsam?

AGRIPINA     Gerçekçi ol! Böbrek falı hurafe.

                   Hayvan boşuna kurban ediliyor.

                   Sen yıldız falına baktır.

                       ***

HERKES      Yaşasın yeni sezar! Yaşasın yeni İmparator!

                 Yaşasın Neron!

KÂHİNE      Ve yaşasın yeni İmparatoriçe Octavia!

                 Balayına Küçük Asya’ya gitsinler.

                 Efes, Kapadokya… Side’de denize girerler.

OCTAVIA    Ay  ne güzel olur!

AGRIPINA   Siz işinizin başına dönseniz, Kâhine?

KÂHİNE      Ben de bankaya uğrayıp alışverişe çıkmak

                 istiyordum zaten.

NERON       Ey aziz senatörleri Roma’nın!

                 Başşehrimize kardeş bir şehir istiyorum!

AGRIPINA   Bu da nereden çıktı şimdi?!

SENECA      Bilmem.

NERON       Marmara Denizi ile Karadeniz arasındaki boğazın

                 her iki yakasında!

 ***

Günersel, Seneca’yı asıl konunun içine çekmek için, bir ara, ona Agripina’yı öldürmek rolünü yüklüyor. Neron, Seneca’ya bir hançer veriyor ve ondan sadakatini ispat etmesini istiyor. Ya beni, ya annemi, ya da kendini öldür deyip çıkıyor. Sahnede tek başına kalan, drama düşmüş Seneca’nın tepkisi “Hassiktir” oluyor. Ama Seneca’nın düştüğü bu dramatik durum hiçbir sonuca ulaşmıyor. Yani Seneca, kılıcı geri veriyor ve görevi başkası (Anicetus) üstleniyor ve   Seneca’nın dramatik ikilemi (ya da üçlemi) sanki hiç var olmamış gibi oluyor:

SENECA         Hançeri geri alın.

                    Bu düğümü ben çözemem.

NERON          Kim becerebilir peki?

ANICETUS      Kılıcım.

NERON          Yeni bir ünvan sana:

                    Kurbanlar Kralı. Rex Sacrorum.

ANICETUS      Derhal gidiyorum.

Oysa Çehov, sahnede görünen tüfeğin patlamadan kalamayacağını söylemekte haklıydı ve yalnızca tüfekleri kastetmiyordu.

Camus’nün metni, her repliğiyle, aynı amaca hizmet ettiği için, konuşmalar ve karakterler derinleşmekle kalmayıp, özgün ve felsefi bir nitelik kazanıyorlar. Oysa Günersel’in metni ikişer üçer dakikalık kısa kısa epizotlardan oluştuğu için, karakterler ve konuşmalar derinleşemediği gibi, özgün de olamıyorlar:

AGRIPINA    Bu erkekler dünyasında

                  yer yok, değil mi, akıllı bir kadına?

                  Neymiş suçum? Tutku mu?

                  Yaşayan herkes bundan “suçlu”!

                  Hangi ana istemez oğlunun yıldız olmasını?

                  Kadınsan kolaydır düşmek dile.

                  İktidar uğruna, ben yapmadım

                  bir erkeğin yaptığının yarısını bile!

***

NERON        ruhunu okumaktı tek umudum

                  akdenizi altıma almak istiyordum

                  kıpırtıları sır vermiyordu

                  yan gözle baktım ufuklarına

                  rüzgârı usulca gezindi

                  engin bir haz beliriyor gibiydi

                  ılık bir çekingenlikle dokundu bana

                  birden çekildi

                  sanki benden vazgeçebilmek için

                  kendisinden vazgeçebilirdi

                  birden avuçladı sonsuzluğumu

                  dili doruklarımda dolaşıyordu

                  tutup açtım iki yana kollarını

                  hapsettim evrenin bütün volkanlarına

                  açıverdi varlığını

                  ve kilitledim dişlerimi boynuna

                                               ***

SENECA     Ne var taht denen şu koltukta?

                Özgürlük adına başa geçen

                nasıl da despot olur birden!

                Yerini sağlam sanınca insan

                o mevkie bir güzel kurulur;

                terbiye, edep, adap gider,

                arsız bir küstah kendine yer bulur.

                Her şeyi bilir artık, danışmaz kimseye.

                Daha dün saygılıyken bugün it gibi ulur.

                Meçhuldür kendini beğenmişliğin dibi,

                sonsuzca başta kalacakmış gibi.

Neron’dan yapılan alıntı, diğer iki alıntı kadar basmakalıp görünmüyor ama, diğer ikisi kadar açık ve anlamlı da görünmüyor. Çünkü bu alıntı, sağlıklı bir ruh haline sahip olmayan Neron’un yazdığı bir şiiri temsil ediyor. Günersel, anlamlı olduğunda basmakalıp, özgün olduğunda ise anlamsız oluyor. Camus gibi özgün ve anlamlı olmayı aynı anda başaramıyor.

Eserin bir şair tarafından yazıldığını kanıtlayan şu türde dizelerin

KAHİNE       Toprağa uzanıyor bir cenin.

                 Rahminde gecenin

...ya da hınzır bir zekâ tarafından yazıldığını kanıtlayan şu türde dizelerin

NERON         Olmaz. Quo vadis?

OCTAVIA      Ne dedin?

NERON         Nereye?

OCTAVIA      Çişim var.

NERON         Sende sanatçı disiplini yok!

OCTAVIA      Sende de çiş yok!

...çok daha fazla olmasını dilerdim.

Oyun şu ekiple oynandı:

Agripina ………...Alev Oraloğlu

Neron …………... Güvenç Selekman

Seneca…………….Tarık Günersel

Kâhine…………... Özkan Schulze

Anicetus  ………. Hakan Aydın

Octavia …………. Beril Senvarol

Pompeia  ………. İrem Dilaver

Dekor-Kostüm: Remin Günak

Işık: Murat Selçuk – Mustafa Türkoğlu

Oyundaki genç oyuncuların (özellikle Neron rolündeki Güvenç Selekman’ın) inandırıcı olmayan kostümler ve yetersiz ya da “yanlış” dekor içinde, verdiği inandırıcı performanslar için, yalnızca oyuncuları değil, yönetmen Özkan Schulze’yi de kutlamamız gerektiğini düşünüyorum. Özellikle Anicetus’un deri (ya da deri görünümlü) kostümü (gladyatör desem değil, demirci desem değil) hiçbir şeye benzemiyordu. Tavandan sarkan tüllerin ve yere serili kumaşların (o işlevi meşkuk rüya sahnesi dışında) hiçbir işlevi yoktu. İçgüdüyle değil de teknikle oynayan Schulze, konuşmalarına kattığı nüanslarla, belirgin biçimde, sahnedeki en profesyonel oyuncuydu. Oraloğlu inandırıcı ve şık kostümüyle ve sahne tecrübesiyle varlığını öne çıkarıyordu. Günersel, her zaman olduğu gibi, sakin ve rahattı. Işıkların hiç farkına varmayışımı, herhangi bir çiğliğin bulunmadığına yoruyor ve olumsuyorum. Ama sonuç olarak, bu yoksul prodüksiyonun en büyük zenginliği, metin ve oyunculuklardı, diyorum. 

Coşkun Büktel / Nisan 2006